Phần lớn khách đến Hà Giang đi vòng cao nguyên đá rồi về. Hoàng Su Phì nằm ở hướng ngược lại — phía tây tỉnh, giáp Lào Cai — và là một Hà Giang hoàn toàn khác: không phải đá vôi mà là đất, không phải hẻm vực mà là những sườn núi được người ta xếp thành bậc suốt nhiều đời.
Ruộng bậc thang không phải phong cảnh, mà là công trình
Người Dao đỏ, người Nùng và người La Chí ở đây khai khẩn ruộng bậc thang qua nhiều thế hệ. Mỗi bờ ruộng là một bức tường đất được đắp bằng tay, phải giữ nước mà không được vỡ; một thửa ruộng ở lưng chừng núi có thể là kết quả của công sức ba đời người trong một gia đình.
Năm 2012, ruộng bậc thang Hoàng Su Phì được xếp hạng Di tích quốc gia (danh lam thắng cảnh). Đây là một trong số rất ít trường hợp ở Việt Nam mà thứ được công nhận là di tích lại là đất canh tác đang được cày cấy hằng ngày, chứ không phải một công trình kiến trúc.
Điều đó dẫn tới một đề nghị mà người dẫn đoàn của chúng tôi luôn nói trước: đừng bước lên bờ ruộng. Bờ ruộng không phải lối đi. Một chỗ sạt là một vụ mất nước, và người phải đắp lại là chủ ruộng chứ không phải người chụp ảnh.
Hai mùa đẹp, và chúng rất khác nhau
Mùa nước đổ — khoảng tháng Năm đến tháng Sáu. Ruộng vừa được dẫn nước vào để cấy, mặt ruộng thành hàng trăm tấm gương xếp chồng lên sườn núi. Đây là mùa của người chụp ảnh: buổi chiều muộn, ánh sáng nằm ngang, cả quả đồi sáng lên. Mùa này ít khách hơn hẳn mùa lúa chín.
Mùa lúa chín — khoảng giữa tháng Chín đến đầu tháng Mười. Đây là mùa nổi tiếng, và cũng là mùa đông khách nhất. Thời điểm chín sớm hay muộn thay đổi theo năm và theo độ cao từng xã, chênh nhau có khi cả hai tuần — nên nếu bạn đi vì lúa, hãy hỏi chúng tôi trước khi chốt ngày thay vì tin một bài viết từ năm ngoái.
Ngoài hai mùa đó, Hoàng Su Phì vẫn đẹp nhưng theo cách trầm hơn: ruộng trơ gốc rạ, sương xuống sớm, và bản làng yên hơn nhiều.
Đường lên, và vì sao nó khác cao nguyên đá
Từ thành phố Hà Giang, đường đi Hoàng Su Phì rẽ khỏi quốc lộ 2 ở khu vực Tân Quang rồi leo liên tục khoảng sáu chục cây số đường đèo. Đường hẹp hơn tuyến 4C đi Đồng Văn, ít trạm dừng hơn, và trong mùa mưa từ tháng Sáu đến tháng Tám thì hay sạt.
Đổi lại, bạn gần như không gặp đoàn xe nào. Cao nguyên đá mùa cao điểm có lúc kín xe máy; Hoàng Su Phì thì hiếm khi. Nếu bạn đã đi Đồng Văn – Mèo Vạc rồi và muốn một chuyến khác hẳn, đây là hướng nên đi.
Chiêu Lầu Thi và Tây Côn Lĩnh
Hai đỉnh cao nhất vùng Đông Bắc đều nằm quanh đây, cùng ở khoảng 2.400 mét. Chiêu Lầu Thi có đường lên tương đối dễ, xe máy tới được gần đỉnh, và là chỗ ngắm biển mây quen thuộc của dân đi Hà Giang. Tây Côn Lĩnh khó hơn nhiều, cần đi bộ đường dài và nên có người dẫn đường bản địa.
Trên các sườn núi này còn những cây chè shan tuyết cổ thụ hàng trăm năm tuổi, tập trung ở khu vực Thông Nguyên và Nậm Ty. Người hái phải trèo lên cây. Nước chè vàng sáng, hậu ngọt, và khác hẳn chè trồng ở đồng bằng — nếu ghé một xưởng chè nhỏ, hãy uống thử trước khi mua.
Ngủ ở đâu
Hoàng Su Phì không có khách sạn lớn. Phần lớn chỗ nghỉ là homestay trong nhà người Dao hoặc người Nùng: nhà sàn hoặc nhà trình tường, chăn dày, nước nóng có nhưng đừng kỳ vọng vòi sen áp lực mạnh. Buổi tối lạnh hơn dưới thành phố khá nhiều, kể cả mùa hè.
Chúng tôi đặt chỗ ở những nhà đã làm việc lâu năm, trả đúng giá thỏa thuận, và nói tên chủ nhà với khách thay vì gọi chung là “homestay bản địa”.
Đi Hoàng Su Phì với chúng tôi
Cung này thường được ghép hai đến ba ngày, có thể nối tiếp vào vòng cao nguyên đá hoặc đi riêng. Đường đòi hỏi tay lái chắc hơn tuyến Đồng Văn, nên nếu đây là chuyến vùng cao đầu tiên của bạn, hãy nói trước để chúng tôi xếp xe và nhịp đi cho phù hợp.
