Cao nguyên đá là một bối cảnh khó cưỡng: ánh sáng thay đổi từng giờ, nền đá xám làm nổi bật mọi màu áo, và chỉ cần quay máy nửa vòng là có một khung hình khác hẳn. Nhưng số phim điện ảnh thật sự lấy Đông Bắc làm nơi kể chuyện thì không nhiều — và đó chính là lý do những phim đã có lại đáng nói.
“Chuyện của Pao” (2006)
Bộ phim của đạo diễn Ngô Quang Hải, chuyển thể từ truyện ngắn Tiếng đàn môi sau bờ rào đá của nhà văn Đỗ Bích Thúy, được quay phần lớn tại thôn Lũng Cẩm, xã Sủng Là, huyện Đồng Văn. Phim kể chuyện một cô gái Mông đi tìm sự thật về hai người mẹ của mình, và làm điều mà rất ít phim Việt về miền núi làm được: để nhân vật im lặng đủ lâu.
Ngôi nhà trình tường trong phim nay được gọi là Nhà của Pao và đã thành điểm tham quan có bán vé. Cần nhớ rằng đó vẫn là nhà của một gia đình có thật đang sống trong đó. Chúng tôi vẫn đưa khách ghé, nhưng nhắc trước: gõ cửa, không bước vào buồng ngủ, và nếu chụp ảnh người trong nhà thì hỏi trước.
“Lặng yên dưới vực sâu” (2017)
Bộ phim truyền hình phát trên VTV, chuyển thể từ tác phẩm cùng tên của Đỗ Bích Thúy, quay tại cao nguyên đá Hà Giang. Phim đi thẳng vào tục kéo vợ và những hệ quả của nó — chủ đề mà các đoàn khách hay hỏi và ít tài liệu du lịch nào chịu nói cho rõ. Nếu bạn muốn hiểu vì sao chúng tôi dặn khách không đùa về chuyện “bắt vợ”, đây là phim nên xem.
Vì sao Đông Bắc ít phim truyện hơn Tây Bắc
Điện Biên Phủ đã kéo cả một dòng phim chiến tranh về Tây Bắc, còn văn học của Tô Hoài đưa vùng Sơn La vào sách giáo khoa từ rất sớm. Đông Bắc không có một sự kiện lịch sử tầm cỡ như thế trong ký ức điện ảnh, nên vùng này đến với màn ảnh muộn hơn — chủ yếu qua văn học đương đại của chính người bản địa, mà Đỗ Bích Thúy là trường hợp rõ nhất. Nói cách khác: phim về Đông Bắc thường bắt đầu từ một cuốn sách, chứ không phải từ một trận đánh.
Đông Bắc trong MV, phim ngắn và quảng cáo
Trên thực tế, Hà Giang xuất hiện trong MV ca nhạc, phim ngắn và phim quảng cáo nhiều hơn hẳn trong phim truyện dài. Mã Pì Lèng, hẻm Tu Sản, dốc Thẩm Mã, rừng thông Yên Minh và dinh thự họ Vương là những khung hình bị lặp lại đến mức người xem nhận ra ngay. Ở Cao Bằng thì thác Bản Giốc và hồ Thang Hen đóng vai trò tương tự.
Điều đó có mặt tốt — vùng này được biết đến — và mặt không tốt: rất nhiều đoàn quay đến, dựng cảnh, rồi đi mà không để lại gì cho nơi mình quay.
Nếu bạn đến đây để quay phim
Chúng tôi thường xuyên hỗ trợ các đoàn quay nhỏ, và đây là những điều chúng tôi nói với họ trước:
- Vùng biên giới cần giấy phép. Rất nhiều điểm đẹp nhất ở Hà Giang, Cao Bằng và Lạng Sơn nằm trong vành đai biên giới. Quay phim, đặc biệt là bay flycam, phải được cơ quan có thẩm quyền cho phép. Đừng bay trước rồi xin sau.
- Người trong khung hình phải biết mình đang được quay — kể cả trẻ em, và với trẻ em thì phải hỏi người lớn trong gia đình.
- Không trả tiền để dựng cảnh: không thuê người mặc trang phục dân tộc cho đẹp khung hình, không đưa tiền cho trẻ con để các em làm gì đó trước máy quay.
- Không quay nghi lễ nếu chưa được mời. Đám tang, lễ cấp sắc của người Dao, lễ cúng của gia đình không phải nội dung công cộng.
- Trả công cho người địa phương: người dẫn đường, người phiên dịch, chủ nhà cho mượn bối cảnh — tất cả đều là công việc và đều phải được trả.
Xem trước khi đi
Nếu bạn có một buổi tối trước chuyến đi, hãy xem Chuyện của Pao. Nó sẽ không dạy bạn về đường sá, nhưng sẽ thay đổi cách bạn nhìn những bờ rào đá mà bạn sắp đi qua hàng trăm lần.
Về phim ảnh gắn với Tây Bắc — Điện Biên Phủ, Sa Pa, Mù Cang Chải — chúng tôi viết ở một trang riêng.