Đông Bắc là vùng nằm bên tả ngạn sông Hồng: Hà Giang, Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Thái Nguyên và các tỉnh lân cận. Đây là quê hương của người Tày, người Nùng, người Dao, người Mông, người Bố Y, người Lô Lô, người Giáy — và là nơi Ha Giang Experts làm việc mỗi ngày.
Văn học Đông Bắc có một điểm khác hẳn Tây Bắc: phần lớn tác phẩm quan trọng nhất được viết bởi chính người vùng này, chứ không phải bởi người miền xuôi lên rồi viết lại. Đó là lý do trang này đáng đọc riêng.
Đỗ Bích Thúy — người viết Hà Giang từ bên trong
Nếu chỉ đọc một tác giả trước chuyến đi Hà Giang, hãy đọc Đỗ Bích Thúy. Chị sinh ra và lớn lên ở Hà Giang, và cao nguyên đá trong văn chị không phải phong cảnh nhìn từ trên xe.
Truyện ngắn Tiếng đàn môi sau bờ rào đá — sau này được dựng thành phim Chuyện của Pao — kể một câu chuyện gia đình rất riêng của người Mông, nơi mọi điều quan trọng đều diễn ra sau một bờ rào đá và không ai nói ra thành lời. Các tác phẩm sau đó, trong đó có Lặng yên dưới vực sâu và Chúa đất, đi thẳng vào những vấn đề mà du lịch thường bỏ qua: tục kéo vợ, quyền lực trong bản, thân phận người phụ nữ sống giữa đá.
Đọc Đỗ Bích Thúy rồi đi qua Sủng Là, bạn sẽ nhìn một bờ rào đá bằng con mắt khác hẳn.
Cao Duy Sơn — Cao Bằng và những thị trấn biên giới
Cao Duy Sơn là nhà văn người Tày ở Cao Bằng. Ông viết về những thị trấn nhỏ vùng biên với giọng chậm, ít kịch tính, gần với nhịp sống thật hơn là với hình dung lãng mạn về miền núi. Tập truyện Ngôi nhà xưa bên suối của ông đã được trao Giải thưởng Văn học ASEAN. Nếu cung đường của bạn đi qua Cao Bằng — Bảo Lạc, Bảo Lâm, thác Bản Giốc — thì đây là người kể chuyện của vùng đó.
Ba nhà thơ người Tày mà học sinh Việt Nam nào cũng từng học
- Y Phương (Cao Bằng) — bài thơ Nói với con, lời một người cha nói với con về gốc gác của mình, được đưa vào sách giáo khoa và có lẽ là bài thơ dân tộc thiểu số được đọc nhiều nhất ở Việt Nam.
- Nông Quốc Chấn (Bắc Kạn) — Dọn về làng, viết về ngày người dân trở lại bản sau chiến tranh. Ông là một trong những nhà thơ dân tộc thiểu số đầu tiên sáng tác bằng cả tiếng Tày và tiếng Việt.
- Vi Hồng (Thái Nguyên) — nhà văn viết tiểu thuyết về đời sống người Tày, một trong những cây bút mở đường cho văn xuôi các dân tộc thiểu số.
“Việt Bắc”
Bài thơ Việt Bắc của Tố Hữu, viết năm 1954, nói về vùng căn cứ kháng chiến gồm Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Hà Giang, Tuyên Quang, Thái Nguyên. Với người Việt, hai chữ “Việt Bắc” gợi lên gần như toàn bộ hình dung về vùng này: núi, sương, rừng cọ, đồi chè và một cuộc chia tay. Nếu bạn muốn hiểu vì sao người Việt nói về Đông Bắc bằng giọng hoài niệm như vậy, bài thơ đó là nơi bắt đầu.
Văn học chưa bao giờ được in
Phần lớn văn chương của vùng này vẫn nằm ngoài sách vở:
- Truyện thơ Nôm Tày — những truyện thơ dài chép bằng chữ Nôm Tày, kể chuyện tình duyên và số phận, còn được lưu trong nhiều gia đình ở Cao Bằng và Lạng Sơn.
- Sách Nôm Dao — sách cúng, sách thuốc, sách dạy chữ của người Dao, chép tay và truyền lại trong dòng họ. Ở Hà Giang vẫn còn những gia đình giữ được cả rương sách.
- “Tiếng hát làm dâu” — mảng dân ca Mông về thân phận người con gái đi lấy chồng, là một trong những tiếng nói buồn nhất và thật nhất của văn học dân gian vùng cao.
- Lượn, sli, cọi — các lối hát đối đáp của người Tày, người Nùng, vừa là âm nhạc vừa là thơ ứng tác tại chỗ.
Người viết hôm nay
Ở Hà Giang và các tỉnh lân cận, các nhà thơ, nhà văn người Tày, Mông, Dao vẫn đang viết và in — phần lớn ở quy mô nhỏ, nhưng đó là tiếng nói không qua trung gian. Nếu bạn đọc được tiếng Việt và có thời gian ở thành phố Hà Giang, hiệu sách của tỉnh đáng ghé hơn nhiều so với quầy lưu niệm.
Đọc gì trước khi lên cao nguyên đá
Một tập truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy, bài thơ Nói với con của Y Phương, và nếu có thêm thời gian thì một truyện của Cao Duy Sơn. Ba văn bản ấy đủ để bạn không nhìn cao nguyên đá như một phông nền chụp ảnh.
Về văn học Tây Bắc — Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Hòa Bình — chúng tôi viết ở một trang riêng.