Tây Bắc ở đây được hiểu theo cách gọi quen thuộc: Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Yên Bái và Lào Cai — vùng nằm bên hữu ngạn sông Hồng, nơi có sông Đà, dãy Hoàng Liên Sơn và lòng chảo Mường Thanh. Hà Giang, Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn thuộc Đông Bắc và có một dòng văn học riêng; chúng tôi viết về phần đó ở một trang khác.
Trang này không phải danh mục tác phẩm. Đây là những cuốn sách người dẫn đoàn của chúng tôi hay nhắc đến khi đi qua Sơn La, Điện Biên hay Lai Châu, và lý do vì sao chúng đáng đọc trước khi bạn lên đường.
“Tây Tiến” — bài thơ đã đặt tên cho cả một vùng trong trí nhớ người Việt
Quang Dũng viết Tây Tiến năm 1948, khi nhớ lại đoàn quân mà ông từng ở trong đó, hành quân qua vùng núi Hòa Bình, Sơn La sang tận đất Lào. Bài thơ dựng lên một Tây Bắc của sương, của dốc, của mưa rừng và bệnh tật, nhưng nhìn bằng con mắt lãng mạn đến mức nhiều thế hệ học sinh Việt Nam thuộc nó trước khi kịp nhìn thấy một ngọn núi thật.
Nếu bạn đi cung Mộc Châu – Sông Mã – Sốp Cộp, bạn đang đi trên đúng vùng đất của bài thơ đó.
Tô Hoài và tập “Truyện Tây Bắc”
Tập Truyện Tây Bắc in đầu những năm 1950 gồm Vợ chồng A Phủ, Mường Giơn và Cứu đất cứu mường. Truyện nổi tiếng nhất, Vợ chồng A Phủ, đặt ở Hồng Ngài — một địa danh thuộc huyện Bắc Yên, Sơn La, ngay dưới chân Tà Xùa mà hôm nay dân đi xe máy kéo lên săn mây. Câu hỏi của truyện vẫn còn giá trị khi ta đi qua các bản: cái gì giữ chân một con người ở lại nơi họ không muốn ở?
Nguyễn Tuân và sông Đà
Tùy bút Người lái đò Sông Đà, in trong tập Sông Đà (1960), là một cách viết hoàn toàn khác: tỉ mỉ đến mức kỹ thuật, đọc con sông như đọc một đối thủ, từng cái hút nước, từng thạch trận. Ngày nay phần lớn những ghềnh thác trong bài đã nằm dưới lòng hồ thủy điện Hòa Bình và Sơn La. Đọc lại tùy bút ấy khi đứng bên mặt hồ phẳng lặng là một trải nghiệm lạ: bạn đang nhìn một dòng sông đã bị thay đổi vĩnh viễn, qua mắt một người đã kịp nhìn thấy nó khi còn hoang.
Chế Lan Viên, Nguyễn Huy Thiệp, Ma Văn Kháng
Tiếng hát con tàu của Chế Lan Viên ghi lại tâm thế của một thời: lên Tây Bắc như đi về phía một điều lớn hơn mình. Ba mươi năm sau, Nguyễn Huy Thiệp viết chùm truyện Những ngọn gió Hua Tát — mười truyện ngắn như cổ tích, đặt ở một bản người Thái vùng Sơn La — với giọng lạnh và tàn nhẫn hẳn so với lớp trước.
Ma Văn Kháng thì sống và dạy học ở Lào Cai hơn hai mươi năm trước khi viết Đồng bạc trắng hoa xòe và Vùng biên ải. Đó là văn của người ở lại, không phải của người đi qua.
Sa Pa và một truyện ngắn ai cũng từng học
Lặng lẽ Sa Pa của Nguyễn Thành Long, viết sau một chuyến đi Lào Cai đầu những năm 1970, kể về người thanh niên làm khí tượng một mình trên đỉnh núi. Nếu hôm nay bạn lên Sa Pa và thấy một thị trấn đông nghịt, hãy nhớ rằng cách đây năm mươi năm nơi đó “lặng lẽ” đến mức trở thành nhan đề của một truyện ngắn.
Văn học của chính người Tây Bắc
Trước khi có văn học viết bằng tiếng Việt về vùng này, đã có văn học của chính các dân tộc ở đây, và phần lớn đồ sộ hơn nhiều người tưởng.
- “Xống chụ xon xao” (Tiễn dặn người yêu) — truyện thơ dài của người Thái, kể chuyện một đôi trai gái bị chia lìa. Đây là một trong những tác phẩm lớn nhất của văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam, được chép bằng chữ Thái cổ và truyền lại qua hàng trăm năm.
- “Táy pú xấc” — sách kể chuyện dựng bản dựng mường của người Thái, vừa là văn chương vừa là sử.
- “Đẻ đất đẻ nước” — sử thi của người Mường ở Hòa Bình, kể chuyện khai thiên lập địa, được hát trong tang lễ và có thể kéo dài nhiều đêm.
Người Thái có chữ viết riêng và có truyền thống chép sách; nếu bạn ghé bảo tàng tỉnh ở Sơn La hay Điện Biên, hãy tìm khu trưng bày sách chữ Thái cổ — nó nói nhiều hơn bất kỳ tấm ảnh phong cảnh nào.
Nhà thơ của “Tình ca Tây Bắc”
Bài hát Tình ca Tây Bắc mà bạn sẽ nghe khắp các quán ăn dọc quốc lộ 6 vốn là thơ của Cầm Giang, một người gắn bó lâu năm với vùng Thái, sau được Bùi Đức Hạnh phổ nhạc. Thơ Cầm Giang, trong đó có bài Em tắm nổi tiếng, là một trong những cầu nối sớm nhất giữa cách cảm của người Thái và tiếng Việt.
Đọc gì trước khi lên đường
Nếu chỉ có một tuần: bài thơ Tây Tiến, truyện Vợ chồng A Phủ, và vài truyện trong Những ngọn gió Hua Tát. Ba văn bản ấy đủ để bạn không nhìn Tây Bắc như một phông nền chụp ảnh. Phần còn lại người dẫn đoàn của chúng tôi sẽ kể tiếp trên đường, giữa hai con đèo.