Tây Bắc — Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Yên Bái, Lào Cai — là vùng của người Thái, người Mường, người Mông, người Dao, người Khơ Mú, người Hà Nhì, người La Ha và nhiều dân tộc khác. Âm nhạc ở đây không nằm trên các nền tảng nghe nhạc; nó nằm trong sân nhà sàn, trong đám cưới, trong tang lễ và trong những vòng người nắm tay nhau quanh đống lửa.
Xòe Thái — di sản của nhân loại
Năm 2021, UNESCO ghi danh Nghệ thuật Xòe Thái vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, với hồ sơ của bốn tỉnh Yên Bái, Lai Châu, Điện Biên và Sơn La. Xòe có nhiều điệu, nhưng điệu bạn dễ gặp nhất là xòe vòng: mọi người nắm tay nhau thành vòng tròn quanh đống lửa, bước rất đơn giản, và vòng cứ rộng dần ra khi có thêm người tham gia.
Đây là điểm quan trọng: xòe vòng được thiết kế để không ai đứng ngoài. Nếu bạn được kéo vào vòng, đừng ngại vì không biết bước — không ai để ý, và đó chính là ý nghĩa của điệu múa.
Khắp Thái và hạn khuống
Khắp là lối hát của người Thái: hát chào khách, hát tiễn, hát ru, hát đối đáp nam nữ. Hạn khuống là sinh hoạt trong đó nam nữ thanh niên tụ tập trên một sàn dựng ngoài trời, vừa se sợi, vừa hát đối nhau — một hình thức tìm hiểu bằng tài ứng đối chứ không bằng lời tán tỉnh.
Nhạc cụ
- Pí — họ sáo của người Thái, gồm nhiều loại: pí pặp, pí thiu, pí một lao. Tiếng pí mảnh và buồn, thường dùng để đệm cho khắp.
- Khèn bè — bè ống nứa của người Thái, âm dày, đệm cho xòe và cho hát.
- Tính tẩu — đàn bầu vỏ quả bầu khô, phổ biến ở người Thái trắng vùng Lai Châu, Điện Biên.
- Chiêng Mường — dàn chiêng của người Mường ở Hòa Bình, đánh theo bộ, mỗi chiếc một cao độ, hòa lại thành một dàn nhạc di động trong lễ hội và trong đám.
Mo Mường
Ở Hòa Bình, mo là những áng văn vần dài do thầy mo đọc trong tang lễ, dẫn đường cho linh hồn người chết đi qua các chặng của thế giới bên kia. Mo Mường đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là nghi lễ, không phải tiết mục — chúng tôi không đưa khách đến xem mo.
Tây Bắc trong tân nhạc Việt Nam
Ít vùng nào của Việt Nam để lại nhiều bài hát quen thuộc như Tây Bắc:
- Tình ca Tây Bắc — Bùi Đức Hạnh phổ thơ Cầm Giang. Bài hát gắn liền với hình ảnh sông Mã và núi Mường Hung.
- Chiếc khăn piêu — Doãn Nho, khai thác chất liệu dân ca, xoay quanh chiếc khăn đội đầu thêu tay của phụ nữ Thái. Chiếc khăn piêu thật thì mất nhiều tháng để thêu, và trong tục cũ, người con gái tặng khăn cho ai là gửi một lời rất rõ ràng.
- Bài ca trên núi — Nguyễn Văn Thương, viết cho phim Vợ chồng A Phủ.
- Inh lả ơi, Xòe hoa — dân ca Thái, được hát khắp cả nước đến mức nhiều người không còn nhớ nguồn gốc.
Đi vào mùa nào để nghe được nhạc thật
Tháng Giêng âm lịch là mùa lễ hội của người Thái và người Mường. Tháng Ba, Điện Biên có Lễ hội Hoa Ban, khi hoa ban nở trắng các sườn đồi — dịp có xòe, có khắp và có hội thật chứ không chỉ sân khấu. Ngoài các dịp đó, âm nhạc xuất hiện quanh năm trong đám cưới và tang lễ, tức là những lúc bạn không thể đặt lịch trước.
Nghe như thế nào cho phải
Chúng tôi không tổ chức “đêm văn nghệ dân tộc” theo yêu cầu, và không trả tiền để người ta hát thêm một bài. Nếu bản có hội hoặc có đám trùng vào ngày đoàn ở lại, chúng tôi sẽ hỏi chủ nhà xem khách có được dự không — và câu trả lời đôi khi là không, điều đó hoàn toàn bình thường. Khi được mời: hỏi trước khi quay phim, đừng chen vào giữa vòng xòe để chụp ảnh, và nếu được mời vào vòng thì hãy vào.