Ở Đông Bắc, thứ bạn nghe nhiều nhất trên đường không phải là nhạc phát từ loa. Đó là tiếng gió trong đá, tiếng xe và, nếu may, tiếng khèn vọng lên từ một cái sân nào đó phía dưới đường. Vùng này có một đời sống âm nhạc rất dày, phần lớn không nằm trên các nền tảng nghe nhạc.
Khèn Mông — nhạc cụ và nghi lễ
Cây khèn của người Mông vừa là nhạc cụ vừa là vật nghi lễ. Người ta thổi khèn khi vui, khi đi chợ, khi tán tỉnh; nhưng bài khèn quan trọng nhất là bài thổi trong đám tang, dẫn đường cho người chết trở về với tổ tiên. Một bài như thế có thể kéo dài hàng giờ, và người thổi vừa thổi vừa múa — xoay, ngả người, có khi hạ gần sát đất mà tiếng khèn không đứt.
Nghệ thuật khèn của người Mông ở Hà Giang đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2015, cho các huyện vùng cao nguyên đá. Ở Đồng Văn và Mèo Vạc vẫn còn nghệ nhân làm khèn thủ công: thân gỗ, ống trúc, lưỡi đồng, và không có hai cây nào giống hệt nhau.
Một lưu ý: nếu bạn nghe tiếng khèn dài và trầm phát ra từ một ngôi nhà có đông người, rất có thể đó là một đám tang. Đừng lại gần chụp ảnh. Đó không phải tiết mục.
Đàn môi — tỏ tình không cần lời
Đàn môi là một lá đồng nhỏ đặt trước miệng, gảy bằng ngón tay, âm thanh nhỏ đến mức chỉ người đứng rất gần mới nghe được. Chính vì thế nó là nhạc cụ của chuyện riêng: người con trai đứng ngoài bờ rào đá, gảy đàn môi, và người con gái trong nhà biết ai đang đứng đó. Cả một truyền thống tỏ tình gói trong một mảnh kim loại bằng đốt ngón tay.
Then và cây đàn tính
Ở vùng thấp hơn của Hà Giang, Cao Bằng, Bắc Kạn và Lạng Sơn, người Tày và người Nùng có hát Then — vừa là hát, vừa là nghi lễ chữa bệnh, cầu an, giải hạn — đi cùng cây đàn tính hai hoặc ba dây. Năm 2019, UNESCO ghi danh Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Người làm Then không phải ca sĩ mà là thầy cúng. Khi bạn nghe một buổi Then thật, thứ bạn đang dự là một nghi lễ có người bệnh, có gia chủ và có mục đích cụ thể — không phải một buổi biểu diễn.
Lượn, sli, cọi, páo dung, soọng cô
Mỗi dân tộc ở đây có lối hát riêng: lượn và cọi của người Tày, sli của người Nùng, páo dung của người Dao, soọng cô của người Sán Dìu. Điểm chung là chúng đều là hát đối đáp nam nữ, ứng tác tại chỗ, và có thể kéo dài suốt một đêm chợ. Người hát giỏi ở đây được nể trọng không kém một người hát hay ở thành phố — nhưng vì lý do khác: vì họ nghĩ ra lời nhanh.
Chợ tình Khau Vai
Chợ tình Khau Vai ở Mèo Vạc, họp mỗi năm một lần vào ngày 27 tháng Ba âm lịch, là phiên chợ nổi tiếng nhất trong nhóm này. Trong hình dung nguyên bản, đây là ngày những người từng thương nhau mà không lấy được nhau gặp lại, hát cho nhau nghe, rồi ai về nhà nấy. Ngày nay phiên chợ đã đông khách và có sân khấu, nhưng nếu đi vòng ra khỏi khu trung tâm, bạn vẫn gặp những nhóm ngồi hát với nhau bên bờ đá.
Kèn lá và sáo Mông
Không phải nhạc cụ nào cũng phải chế tác. Một chiếc lá rừng đặt đúng cách giữa hai môi có thể thổi thành giai điệu; đây là kỹ năng phổ biến và vẫn còn người chơi rất giỏi. Sáo Mông thổi dọc, âm hơi rè và buồn, hợp với những buổi chiều sương trên cao nguyên đá.
Hà Giang trong tân nhạc
Gần đây Hà Giang có bài hát riêng của mình: Hà Giang ơi của nhạc sĩ Quách Beem, ra đời cùng làn sóng du lịch cuối những năm 2010, được hát ở gần như mọi quán ăn dọc quốc lộ 4C. Bạn sẽ nghe nó nhiều lần trong chuyến đi, dù muốn hay không.
Mùa nào có hội
Tháng Giêng âm lịch có lễ Lồng Tồng (xuống đồng) của người Tày và Gầu Tào của người Mông. Tháng Ba âm lịch có chợ tình Khau Vai. Ngoài ra, âm nhạc xuất hiện quanh năm trong đám cưới và tang lễ — tức là những lúc không ai đặt lịch trước được.
Nghe như thế nào cho phải
Chúng tôi không tổ chức “đêm văn nghệ dân tộc” theo yêu cầu và không trả tiền để người ta hát thêm một bài. Nếu bản có lễ, có hội hoặc có đám cưới trùng vào ngày đoàn ở lại, chúng tôi sẽ hỏi chủ nhà xem khách có được dự không, và câu trả lời đôi khi là không — điều đó hoàn toàn bình thường. Khi được mời, xin hỏi trước khi quay phim và đừng chen vào giữa vòng.
Về âm nhạc Tây Bắc — xòe Thái, khắp Thái, chiêng Mường — chúng tôi viết ở một trang riêng.