Nếu chỉ có một buổi sáng ở Hà Giang, hãy dành nó cho một phiên chợ. Không có nơi nào khác mà cả vùng đất này tự trình bày ra trước mặt bạn trong ba tiếng đồng hồ như thế.
Chợ không phải chỗ mua bán
Đúng hơn: mua bán chỉ là cái cớ. Người ta đi bộ từ hai ba giờ sáng, vượt mười lăm cây số đường núi, để bán vài con gà và mua một cân muối. Không ai đi xa đến thế chỉ vì chừng ấy hàng.
Họ đi vì chợ là nơi gặp nhau. Đàn ông ngồi quanh chảo thắng cố cả buổi sáng, uống rượu ngô và nói chuyện mùa màng. Phụ nữ mặc bộ váy đẹp nhất — bộ mất cả năm để làm xong. Thanh niên đứng ở rìa chợ, và ở đó tiếng khèn có nghĩa khác hẳn khi thổi trong đám tang.
Với bạn, điều đó có nghĩa là bốn năm dân tộc cùng đứng trong một khoảnh sân, mỗi nhóm một kiểu váy áo, một kiểu khăn, một thứ tiếng. Không có bảo tàng nào bày được như vậy.
Chợ họp cố định theo ngày trong tuần
- Chợ Đồng Văn — sáng chủ nhật, ngay cạnh phố cổ. Chợ lớn và dễ ghép vào lịch trình nhất.
- Chợ Mèo Vạc — sáng chủ nhật, đông và “thật” hơn Đồng Văn, có khu bán trâu bò ngựa riêng.
- Chợ Quản Bạ (thị trấn Tam Sơn) — sáng thứ Bảy.
Còn có chợ Sơn Vĩ, Sủng Trái, Phố Cáo, Cốc Pài, Vinh Quang… mỗi huyện một hệ thống riêng.
Chợ lùi — thứ chỉ vùng này mới có
Một số chợ trên cao nguyên đá không họp theo tuần bảy ngày mà theo chu kỳ sáu ngày. Hệ quả rất dễ thấy: nếu tuần này chợ họp chủ nhật thì tuần sau sẽ họp thứ Bảy, tuần sau nữa thứ Sáu, cứ thế lùi lại một ngày mỗi tuần. Người ta gọi luôn là chợ lùi.
Phó Bảng, Sà Phìn và Lũng Phìn là những chợ lùi nổi tiếng nhất. Cơ chế sáu ngày này không phải ngẫu nhiên — nó giúp các chợ trong vùng không trùng ngày, để người bán hàng rong và người mua có thể đi hết chợ này sang chợ khác.
Điều đó cũng có nghĩa là không có bảng lịch cố định nào đúng mãi. Bất kỳ trang web nào ghi “chợ Lũng Phìn họp thứ Ba” đều chỉ đúng cho một tuần nhất định. Khi bạn chốt ngày đi, chúng tôi tính lại lịch và xếp hành trình sao cho có ít nhất một phiên chợ rơi đúng vào lộ trình.
Chợ tình Khâu Vai
Họp mỗi năm một lần, ngày 27 tháng Ba âm lịch, ở xã Khâu Vai huyện Mèo Vạc. Đây không phải chợ theo nghĩa thông thường.
Theo tục cũ, đây là ngày những người từng yêu nhau nhưng không lấy được nhau hẹn gặp lại — một đêm trong năm, và người bạn đời của họ chấp nhận điều đó. Ngày nay phiên chợ đã đông khách và có phần sân khấu hóa, nhưng cái tục nằm dưới nó thì vẫn còn, và vẫn khiến người ta phải suy nghĩ.
Ăn gì ở chợ
- Thắng cố — món nấu trong chảo lớn từ thịt và nội tạng ngựa hoặc bò cùng nhiều loại gia vị rừng. Đây là món chợ đúng nghĩa: ngồi ghế thấp quanh chảo, ăn chung, uống rượu ngô. Vị rất mạnh, không phải ai cũng hợp — nhưng bỏ qua nó là bỏ qua trung tâm của buổi sáng.
- Mèn mén — bột ngô hấp, món ăn hằng ngày của người Mông. Ăn với canh hoặc với thắng cố.
- Bánh tam giác mạch, phở chua, cháo ấu tẩu — mỗi vùng một thứ.
- Rượu ngô nấu trong bản, bán bằng can. Nhớ là bạn còn phải lái xe.
Vài điều nên biết trước khi vào chợ
- Đi sớm. Chợ đông nhất từ khoảng 6 đến 9 giờ. Đến lúc 11 giờ thì gần như đã tan.
- Hỏi trước khi chụp ảnh. Nhất là phụ nữ lớn tuổi và trẻ nhỏ. Ống kính dài chĩa vào mặt người khác từ xa là thứ khiến người ta khó chịu nhất.
- Mua thì mua thẳng của người làm ra. Vải lanh, dao rèn, chàm nhuộm — mặc cả nhẹ thì được, ép giá đến vô lý thì không nên.
- Khu bán gia súc là phần thú vị nhất và cũng chật nhất. Đứng ngoài quan sát, đừng chen vào giữa đàn trâu.
- Đừng phát kẹo hay tiền cho trẻ con. Ở vài phiên chợ điều này đã bắt đầu tạo thói xin xỏ.